อำเภอบ้านดุ­ง เดิมเป็นส่วนหนึ่งของอำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี โดยเมื่อ วันที่ ๑๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๒ กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย ได้มีประกาศยกฐานะ ๓ ตำบล  ในพื้นที่อำเภอหนองหาน ประกอบด้วย ๓ ตำบล คือ ตำบลบ้านดุง ตำบลบ้านจันทน์ และตำบลดงเย็น เป็น "กิ่งอำเภอบ้านดุง" และกรมการเเปกครอง ได้ประกาศยกฐานะกิ่งอำเภอบ้านดุง เป็น "อำเภอบ้านดุง" เมื่อวันที่ ๑๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๖ ทางราชการ ได้ตั้งชื่ออำเภอว่า "อำเภอบ้านดุง" ก็เพราะว่า ที่ว่าการอำเภอบ้านดุง ได้ตั้งอยู่ในท้องที่ตำบลบ้านดุง  ซึ่งเป็นชื่อที่ประชาชนรู้จักกันดีอยู่แล้ว โดยมีผู้ดำรงตำแหน่ง ปลัดอำเภอผู้เป็นหัวหน้าประจำกิ่งอำเภอ ท่านแรกชื่อ นายน้อม  ศรีประสิทธิ์  และนายอำเภอท่านปัจจุบันชื่อ นายศักดิ์ชัย  แตงฮ่อ    

          อำเภอบ้านดุง ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ของจังหวัดอุดรธานี ในพื้นที่ หมู่ที่ ๖  ตำบล   ศรีสุทโธ ห่างจากตัวจังหวัดอุดรธานี โดยระยะทางรถยนต์ ๗๕ กิโลเมตร และห่างจากกรุงเทพมหานคร โดยระยะทางรถยนต์ ๖๔๒ กิโลเมตร         

         

        เนื้อที่   อำเภอบ้านดุงมีเนื้อที่ จำนวน ๙๒๓.๗๖๘ ตารางกิโลเมตร หรือเนื้อที่ ๕๗๗,๓๕๕ ไร่

              ทิศเหนือ        ติดต่อกับอำเภอโพนพิสัยและอำเภอเฝ้าไร่ จังหวัดหนองคาย

              ทิศใต้           ติดต่อกับอำเภอทุ่งฝนและอำเภอพิบูลย์รักษ์ จังหวัดอุดรธานี

              ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอบ้านม่วง และอำเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร

                สภาพพื้นที่ส่วนใหญ่ เป็นพื้นที่ราบสูงสลับที่ราบดอน และที่ราบลุ่มประมาณ  ๕๐%  เป็น ป่าโปร่ง  และป่าเบญจพรรณ ดินเป็นดินปนทราย มีความเค็มสูง และภูเขา มีแหล่งน้ำที่สำคัญ คือ ลำห้วยหลวง ลำห้วยสงคราม  และลำห้วยทวน เดิมในการเพาะปลูกเป็นอย่างมาก รวมทั้งเป็นแหล่งน้ำดิบเพื่อผลิตน้ำประปาแก่ราษฎร

                โดยทั่วไปมีลักษณะภูมิอากาศ คล้ายกับอำเภออื่น ๆ ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มี ๓ ฤดู ได้แก่ ฤดูร้อนเริ่มตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ - เมษายน สภาพอากาศจะร้อนและแห้งแล้ง ส่วนฤดูฝนเริ่มในเดือนพฤษภาคม-ตุลาคม ปริมาณน้ำฝนมากจนเกิดภาวะน้ำท่วมในบางพื้นที่ ของอำเภอ และฤดูหนาว เริ่มในเดือนพฤศจิกายน-มกราคม อากาศหนาวเย็น และแห้งแล้ง

อำเภอบ้านดุง แบ่งการปกครองออกเป็น ๑๒ ตำบล  ๑๔๗ หมู่บ้าน และ ๑ ตำบล ๓๔  ชุมชน ในเขตเทศบาลเมืองบ้านดุง (ตำบลศรีสุทโธ) องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ๑ เทศบาลเมือง และ ๑๒ องค์การบริหารส่วนตำบล (บัญชีรายชื่อหมู่บ้านผนวกแนบท้ายบรรยายสรุป)  

๓.๓ รายชื่อส่วนราชการ หน่วยงาน ประจำอำเภอ

ในเขตอำเภอบ้านดุง มีส่วนราชการ โดยแยกเป็น

๓.๓.๑ ส่วนราชการส่วนกลาง มี ๖ หน่วยงาน ประกอบด้วย

                        ๔. หน่วยป้องกันรักษาป่าที่ อด ๓ (บ้านดุง)

๖. ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอำเภอบ้านดุง (กศน.)

๓.๓.๒ ส่วนราชการภูมิภาค มี ๑๐ หน่วยงาน ประกอบด้วย

๒. สำนักงานที่ดินจังหวัดอุดรธานี สาขาอำเภอบ้านดุง

                   ๓.๓.๓ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น มี ๑๓ หน่วยงาน ประกอบด้วย

           ๒. การประปาส่วนภูมิภาค สาขาบ้านดุง

           ๓. ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร สาขาบ้านดุง

           ๔. ธนาคารออมสิน สาขาบ้านดง

๓.๕ โครงการพระราชดำริ จำนวน ๙ โครงการ คือ

          ๑. โครงการส่งเสริมศิลปาชีพบ้านกำแมด ตำบลวังทอง

          ๓. โครงการฝายห้วยทวน (๒) บ้านนาจาน ตำบลโพนสูง

          ๔. โครงการฝายห้วยคำจำปา บ้านสายน้ำผึ้ง ตำบลบ้านจันทน์

          ๖. โครงฟาร์มตัวอย่างบ้านจันทน์ บ้านสายน้ำผึ้ง ตำบลบ้านจันทน์

          ๗. โครงการด้วยรักและห่วงใยในพระอุปถัมภ์ โรงเรียนบ้านหนองสองห้อง ตำบลบ้านดุง

          ๘. ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงตามแนวพระราชดำริ โรงเรียนบ้านวังทอง ตำบลวังทอง

          ๓.๖ หน่วยงานภาคประชาชน จำนวน ๑ หน่วยงาน คือ สำนักงานกิ่งกาชาดอำเภอบ้านดุง

๓.๗ สถานีวิทยุชุมชน จำนวน ๙ แห่ง

๓.๘ หน่วยงานระหว่างประเทศ มี ๑ หน่วยงาน คือ สถานีถ่ายทอดวิทยุกระจายเสียงคลื่นสั้น กรมประชาสัมพันธ์ – เสียงอเมริกา THE GOVERNMENT PUBLIC RELATION DEPT.- INTERNATIONAL BROADCASTING BUREAU (IBB) 

           ๔.๑ จำนวนธนาคาร อำเภอบ้านดุง มีธนาคารที่ให้บริการรับฝากเงิน และให้บริการด้านสินเชื่อ  มีจำนวน ๔ ธนาคาร โดยแยกเป็น

๔.๑.๑ ธนาคารของรัฐ จำนวน ๒ แห่ง ประกอบด้วย

๑. ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร สาขาบ้านดุง  

           ๔.๒ จำนวนสถานประกอบการ อำเภอบ้านดุง ประกอบด้วย

๔.๒.๒สถานบริการน้ำมันขนาดใหญ่        จำนวน ๔ แห่ง

๔.๒.๔ ร้านจำหน่ายรถจักรยานยนต์         จำนวน  ๗  แห่ง

๔.๒.๑๐ กิจการเชิงอุตสาหกรรม             จำนวน ๑ แห่ง  

๔.๓ อาชีพของประชากร อาชีพหลัก และอาชีพรอง   ราษฎรส่วนใหญ่ของอำเภอบ้านดุง ประกอบอาชีพเกษตรกรรม เป็นหลัก โดยมีการเลี้ยงสัตว์ และประมงน้ำจืดเป็นอาชีพรอง

          ๔.๔ รายได้เฉลี่ย ข้อมูล จปฐ.ปี ๒๕๕๔ ราษฎรอำเภอบ้านดุงมีรายได้เฉลี่ยต่อคนต่อปี จำนวน ๔๒,๐๒๓ บาท

          อำเภอบ้านดุง มีพื้นที่ทำการเกษตร ในปี ๒๕๕๔ จำนวน ๓๒๗,๔๘๐ ไร่ แยกเป็น         ที่นา ๒๕๙,๐๖๖ ไร่  ที่ไร่ ๒๐,๗๕๐ ไร่ ยางพารา ๑๕,๖๖๗ ไร่ ปาล์มน้ำมัน ๕๕๐ ไร่ ประกอบกิจการ   เกลือสินเธาว์ (ประเภทตาก) ๑,๔๔๕ ไร่ และพื้นที่ทำการเกษตรอื่น ๆ ๓๐,๐๐๒  ไร่

ในปี ๒๕๕๔ เกษตรกรในพื้นที่อำเภอบ้านดุง ทำการเลี้ยงสัตว์ จำนวน ๑๑,๙๒๑ ครัวเรือน

๔.๗ ประมงการประมงในอำเภอบ้านดุง เป็นประมงน้ำจืด มีการเลี้ยงปลาในกระชัง ในลำคลอง จำนวนไม่มากนัก ส่วนใหญ่ราษฎร จะทำประมงในแหล่งน้ำธรรมชาติ

๔.๘ สหกรณ์การรวมกลุ่มและแหล่งเงินทุน อำเภอบ้านดุง มีสหกรณ์การรวมกลุ่มและแหล่งเงินทุน จำนวน ๗ สหกรณ์ ดังนี้

          ๔.๘.๑ สหกรณ์การเกษตรบ้านดุง จำกัด

๔.๘.๒ สหกรณ์การเกษตรผู้ผลิตเกลือสินเธาว์อำเภอบ้านดุง จำกัด

๔.๘.๗ สหกรณ์เครดิตยูเนี่ยนบ้านดุงสามัคคี จำกัดิ

(๑)   
 กลุ่มทอผ้าย้อมสีธรรมชาติ  เลขที่ ๑๐๖ 

 บ้านวังสมบัติ  หมู่ที่ ๗  ตำบลวังทอง 

 ประธานกลุ่ม  นางสุภีร์  ชัยแสง 

 เบอร์โทรติดต่อ  ๐๘๖-๒๒๓๗๕๗๘

(๑)   
กลุ่มทอผ้ามัดหมี่ย้อมครามสีธรรมชาติ 

หมู่ที่ ๑๖  ตำบลบ้านดุง

ประธานกลุ่ม  นางลำไย  บูชาศรีวงศ์  

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๖-๒๒๒๒๖๕๘

(๒)   
กลุ่มทอผ้าไหมมัดหมี่บ้านกล้วย 

เลขที่ ๑๒๓  บ้านกล้วย หมู่ที่ ๓ 

ประธานกลุ่ม  นางสมบัติ  สาชิน 

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๖-๒๒๕๔๕๓๗

(๓)   
 กุญณภัทรสปา  เลขที่ ๒๑๔  บ้านดุง 

หมู่ที่ ๑  ตำบลบ้านดุง

ผู้ประกอบการ น.ส.กุญณภัทร วัฒนกุล 

เบอร์โทรติดต่อ ๐๔๒-๒๗๓๓๓๘, 

(๑)    กลุ่มถักไหมพรมบ้านอ้อมกอ  เลขที่ ๗๖ 

บ้านโนนศรีทอง  หมู่ที่ ๑๐  ตำบลอ้อมกอ

ประธานกลุ่ม นางพีระพรรณ์  อังคะปาน 

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๙-๙๓๗๗๓๑๓

(๒)    กลุ่มทอผ้าไหมมัดหมี่  เลขที่ ๒๓๓ 

บ้านดอนขี้เหล็กเหนือ  หมู่ที่ ๑๓  ตำบลนาคำ

ประธานกลุ่ม นางสายทอง  คุณพุทธา  

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๗-๐๐๒๕๑๖๔

(๓)    ขนมเปียะปนัดดา  เลขที่ ๑๙๗  บ้านคำสง่า 

หมู่ที่ ๔  ตำบลนาคำ

ผู้ประกอบการ นางประพล  ศรีทองเพชร 

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๕-๔๔๑๘๗๗๓

(๑)    เสื่อลายขิด (กลุ่มทอเสื่อกก)  เลขที่ ๗๓ 

บ้านเดชอุดม  หมู่ที่ ๘  ตำบลอ้อมกอ

ประธานกลุ่ม นางคำกอง  สอนพินิจ

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๑-๐๕๖๕๒๗๑

 

(๒)    ที่นอนและหมอนขิด (กลุ่มผลิตที่นอนและหมอนขิด

เลขที่ ๒๙  บ้านโนนสีทอง    หมู่ที่ ๗  ตำบลบ้านชัย

ประธานกลุ่ม นางอุดม  นราวงศ์

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๖-๘๒๙๑๖๒๒

(๓)   
ผ้าห่ม (กลุ่มทอผ้าห่มบ้านหัวฝาย)     

เลขที่ ๘๐  บ้านหัวฝาย  หมู่ที่ ๗    

ประธานกลุ่ม นางเข็มทอง  แทบศรี

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๙-๓๓๓๗๔๖๙

(๔)   
ผ้าห่ม (กลุ่มทอผ้าห่มบ้านอาสาพัฒนา)

เลขที่ ๒๐๔  บ้านอาสาพัฒนา  หมู่ที่ ๔

ประธานกลุ่ม นางนารี  อุทโธ

เบอร์โทรติดต่อ ๐๔๒-๒๗๑๔๒๙

 

(๕)    เสื่อกก (กลุ่มทอเสื่อกก)  เลขที่ ๓๘๔

บ้านโนนสะอาด  หมู่ที่ ๕  ตำบลบ้านชัย

ประธานกลุ่ม นางประกาย  ทับเสนา

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๖-๒๔๒๖๗๖๔

-    

(๖)    กลุ่มทอผ้าบ้านหนองสว่าง  เลขที่ ๑๑

บ้านหนองสว่าง  หมู่ที่ ๖  ตำบลบ้านม่วง

ประธานกลุ่ม นางสุบรรณ  แสงพล

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๙-๕๑๔๓๑๔๑

 

(๗)   
กลุ่มทำแชมพูครีมนวดผม เลขที่ ๖๑

บ้านโชคอำนวย  หมู่ที่ ๖  ตำบลโพนสูง

ประธานกลุ่ม นางทองอินทร์  สีหิน

เบอร์โทรติดต่อ ๐๘๕-๔๕๕๗๙๐๒

 

(๘)    ชมรมรักษ์สมุนไพร  เลขที่๕๘/๑

บ้านอาสาพัฒนา  หมู่ที่ ๔  ตำบลศรีสุทโธ

ประธานกลุ่ม นางเกษม  โพธินาม

เบอร์โทรติดต่อ ๐๔๒-๒๗๓๔๒๙            

               อำเภอบ้านดุง ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ของจังหวัดอุดรธานี ห่างจากศาลากลางจังหวัดอุดรธานี ระยะทาง   ๗๕   กิโลเมตร ใช้เวลาในการเดินทางโดยรถยนต์ ประมาณ ๑ ชั่วโมง โดยสามารถเดินทางมาอำเภอบ้านดุง ได้ ๒ เส้นทาง คือ

               ๑. ทางหลวงแผ่นดิน หมายเลข ๒๒ (อุดร – สกล) ออกเดินทางจากอุดรธานี ถึงบ้านหนองเม็ก ตำบลหนองหาน แล้วเลี้ยวซ้ายตามทางหลวงแผ่นดิน หมายเลข ๒๐๙๖ ไปอำเภอบ้านดุง รถยนต์โดยสารประจำทางที่วิ่งเส้นทางนี้คือ รถโดยสารสายอุดร - คำตากล้า

               ๒. ทางหลวงแผ่นดิน หมายเลข ๒ (อุดร - หนองคาย) ถึงบ้านนาข่า เลี้ยวขวา เดินทางตามทางหลวงหมายเลข ๒๒๕๖ ถึงสี่แยกบ้านนาบัว ตำบลสุมเส้า อำเภอเพ็ญ แล้วเดินทางตามทางหลวงหมายเลข ๒๐๒๒ ต่อไปยังอำเภอบ้านดุง รถยนต์โดยสารประจำทางที่วิ่งเส้นทางนี้คือ รถโดยสารสายอุดร - บึงกาฬ

๔.๑๑ ประเภทแหล่งน้ำ

                   อำเภอบ้านดุง มีแหล่งน้ำตามธรรมชาติที่สำคัญ มีดังนี้ ลำห้วยทวน ลำน้ำสงคราม และ   ลำห้วยหลวง 

๔.๑๒ ไฟฟ้า

                    อำเภอบ้านดุง ไม่มีครัวเรือน ที่ไม่มีไฟฟ้าใช้ โดยมีจำนวนครัวเรือนที่มีไฟฟ้าใช้ทุกครัวเรือนจำนวน ๓๓,๓๑๐ ครัวเรือน

๔.๑๕ สถานที่สำคัญ และแหล่งท่องเที่ยว

        อำเภอบ้านดุง มีแหล่งท่องเที่ยวและสถานที่สำคัญ ดังนี้

๑.      ป่าคำชะโนด หรือวังนาคินทร์คำชะโนด หรือ เมืองชะโนด  ตั้งอยู่ที่ บ้านโนนเมือง ตำบลบ้านม่วง เป็นเมืองที่ปรากฏในตำนานพื้นบ้าน และเป็นสถานที่ ๆ เชื่อว่า เป็นที่สิงสถิตย์ของพญานาค และสิ่งลี้ลับต่าง ๆ 

๒.      วิหารหลวงปู่พรหม วัดประสิทธิธรรม บ้านดงสวรรค์ ตำบลดงเย็น ที่บรรจุอัฐิธาตุของ หลวงปู่พรหม  จิรปุญโญ พระเกจิอาจารย์ชื่อดัง อันเป็นที่เคารพสักการะของพุทธศาสนิกชนทั่วไป และวัดเป็นสถานที่ ที่เหมาะแก่การปฏิบัติธรรม

๓.      พุทธเจดีย์วัดป่าอรัญญวิเวก บ้านเหล่าหลวง ตำบลวังทอง เป็นเจดีย์ที่ประดิษฐาน พระบรมสารีริกธาตุองค์สัมมาสัมพุทธจ้า อัญเชิญจากประเทศอินเดีย เมื่อวันที่ ๑ พฤษภาคม ๒๕๔๓

๔.      ศาลหลักเมืองเจ้าปู่ศรีสุทโธ ตั้งอยู่ในเขตเทศบาลเมืองบ้านดุง เป็นศาลหลักเมืองของอำเภอบ้านดุง ที่ประดิษฐ์รูปเหมือนองค์เจ้าปู่ศรีสุทโธ ที่ได้อัญเชิญมาสถิตไว้สักการะ

          ๕.๑.๑ สถานศึกษาสังกัดองค์การบริหารส่วนจังหวัด จำนวน ๑ โรงเรียน 

          ๕.๑.๓ สถานศึกษาสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาอุดรธานี เขต ๓  จำนวน ๗๑ โรงเรียน (เป็นโรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษา ๑๑ โรงเรียน)

          ๕.๑.๓ สถานศึกษาเอกชน จำนวน ๖ โรงเรียน

๕.๒ ศาสนา ประชาชนอำเภอบ้านดุง นับถือศาสนาพุทธ และศาสนาคริตส์ มีวัด/สำนักสงฆ์ จำนวน ๑๐๔ แห่ง ที่พักสงฆ์ จำนวน  ๘๔  แห่ง และมีโบสถ์คริตส์  จำนวน  ๘  แห่ง ดังนี้

          ๕.๒.๒ วัดพระแม่นิจจานะเคราะห์ บ้านโพนสูงน้อย ตำบลโพนสูง

          ๕.๒.๔ วัดนักบุญเยราช บ้านปากดง ตำบลโพนสูง

          ๕.๒.๕ วัดนักบุญวินเซนต์เดอปอล บ้านศรีวัฒนา ตำบลบ้านม่วง

          ๕.๒.๖ วัดนักบุญราคีทั้งเจ็ด บ้านทุ่งกว้างพัฒนา ตำบลนาไหม

          ๕.๒.๘ โบสถ์คริสนิกายโปรเตสแตนท์ ชุมชนศรีอุดม ตำบลศรีสุทโธ

          ๕.๓ ขนบธรรมเนียม ประเพณี และวัฒนธรรม

                    ขนบธรรมเนียม ประเพณี และวัฒนธรรม ที่ประชาชนในอำเภอบ้านดุงให้ความสำคัญประกอบด้วย

                   ๕.๓.๔ ประเพณีบุญบั้งไฟ

๕.๔ สาธารณสุข อำเภอบ้านดุง มีสถานบริการด้านสาธารณสุขให้แก่ประชาชน มีดังนี้

                   - โรงพยาบาล จำนวน ๑ แห่ง คือ โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชบ้านดุง เป็นโรงพยาบาลขนาด ๑๑๔ เตียง มีแพทย์ จำนวน ๑๐ คน (ลาศึกษาต่อ ๒ คน) อัตราการครองเตียง ๘๐ เปอร์เซ็นต์

- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) จำนวน ๑๕ แห่ง

          ๕.๕ ด้านความมั่นคงปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน

                             ๑.) สถานีตำรวจภูธรบ้านดุง  มีเจ้าหน้าที่ตำรวจชั้นสัญญาบัตร  จำนวน  ๑๔ นาย เจ้าหน้าที่ตำรวจชั้นประทวน  ๗๙  นาย

                             ๒.) สถานีตำรวจภูธรดงเย็น  มีเจ้าหน้าที่ตำรวจชั้นสัญญาบัตร  จำนวน  ๑๐ นาย เจ้าหน้าที่ตำรวจชั้นประทวน  ๒๕  นาย